Khi mọi người nói thị trường crypto đang trong giai đoạn tích lũy nhàm chán, tôi lại thấy nó đang sôi sục hơn bao giờ hết.
Bảy đêm liên tiếp, Mỹ ném bom Iran. Bảy đêm. Và trong khi các kênh tin tức truyền thống chỉ chăm chăm vào giá dầu và chỉ số S&P 500, tôi lại nhìn vào một thứ khác: câu chuyện.
Đây không phải là một bài phân tích địa chính trị. Đây là một bài học về narrative – thứ mà bất kỳ ai đã từng sống sót qua các chu kỳ crypto đều hiểu rõ.
Hãy nhìn vào tuyên bố của cố vấn cấp cao Iran: 'Chúng tôi sẽ chuyển sang giai đoạn Tấn công Toàn diện và Hủy diệt'. Một câu nói đầy uy lực, nhưng nếu bạn là một 'thợ săn câu chuyện' kỳ cựu – như tôi – bạn sẽ biết rằng lời hứa rẻ nhất là trên whitepaper. Và cũng giống như trong những whitepaper đó, giá trị thực sự không nằm ở lời nói, mà nằm ở hành động và cơ chế đằng sau.
Context: Chu kỳ câu chuyện lịch sử
Năm 2017, khi tôi còn là một sinh viên thạc sĩ Kinh tế tại Lagos, tôi đã chứng kiến sức mạnh của lời hứa. Tôi mua Bancor (BNT) ở ICO và bán ra khi giá tăng gấp 3. Sau đó, tôi mua EOS ở mức 1.5 USD và giữ đến tận tháng 1/2018 khi nó chạm 18 USD. Tôi là một thiên tài, tôi nghĩ thế. Cho đến khi thị trường gấu ập đến, và tôi lỡ mất cơ hội thoát hàng. Câu chuyện về một ‘Ethereum Killer’ đã đẩy giá lên, nhưng chính câu chuyện đó cũng tạo ra bong bóng.
DeFi Summer 2020 dạy tôi một bài học khác. Tôi bỏ 3000 USD vào pool UNI/ETH trên Uniswap, kiếm được 2.5 UNI mỗi ngày. Tôi cảm thấy mình thông minh. Rồi tôi chuyển sang Compound, rồi sau đó là SUSHI. Và tôi mất 800 USD từ một bản fork. Tôi đã quá tham lam, quá thích thử nghiệm. Nhưng chính những lần thua lỗ đó đã dạy tôi cách đánh giá tính bền vững của một giao thức, không chỉ dựa trên APY, mà dựa trên cộng đồng và thanh khoản.
Năm 2021, tôi mua một CryptoPunk #1234 với 15 ETH và bán ra với lợi nhuận 20%. Tôi là thiên tài, một lần nữa. Cho đến khi tôi ném 18 ETH vào một dự án metaverse noname tên MetaVerseLand và mất trắng. Tôi đã dành hàng giờ trên Discord để tranh luận về giá trị của pixel art, nhưng cuối cùng, sự thật là: utility không thể thay thế được cộng đồng thực sự.
Và rồi FTX sụp đổ. Tôi mất 12,000 USD vì có FTT và SOL. Đó là lúc tôi nhận ra rằng không có câu chuyện nào là bất khả chiến bại. Ngay cả ‘thiên tài’ Sam Bankman-Fried cũng chỉ là một câu chuyện khác.
Bây giờ, nhìn vào cuộc chiến Iran-Mỹ, tôi thấy một mô hình quen thuộc: một bên tung ra lời hứa (đe dọa), bên kia phản ứng bằng hành động (ném bom), và thị trường (năng lượng, tài chính) lao đao. Điều này giống hệt như một đợt pump và dump, nhưng ở quy mô vĩ mô.
Core: Cơ chế câu chuyện & Phân tích tâm lý
Hãy tách lớp câu chuyện này ra.
Ở một phía, Mỹ đang kể một câu chuyện về ‘sức mạnh và sự kiểm soát’. Họ ném bom bảy đêm liên tiếp để ‘làm suy yếu năng lực quân sự của Iran’. Đây là một câu chuyện về uy tín và sự răn đe. Về mặt kỹ thuật, đây là một chiến dịch ‘leo thang theo bậc thang’ (graduated escalation). Họ không muốn một cuộc chiến tranh toàn diện, họ muốn gửi một tín hiệu: ‘Chúng tôi có thể làm điều này mỗi đêm, và các người không thể ngăn cản chúng tôi’.
Ở phía bên kia, Iran đang kể một câu chuyện về ‘kháng cự và hy sinh’. Lời đe dọa ‘Tấn công Toàn diện và Hủy diệt’ là một lời hứa – giống như một whitepaper hứa hẹn ‘phi tập trung hoàn toàn’ hay ‘không có phí giao dịch’. Nó là một high-cost signal (tín hiệu chi phí cao), bởi vì một khi đã tuyên bố, họ rất khó rút lui nếu không mất mặt. Nhưng vấn đề là: Iran có thực sự có khả năng thực hiện lời hứa này không?
Dựa trên kinh nghiệm audit các giao thức DeFi của tôi, tôi thấy điều này rất quen. Các dự án ‘hứa’ một APR 1000% thường là rug pull. Các quốc gia ‘hứa’ một cuộc tấn công hủy diệt thường không có năng lực để làm điều đó, hoặc họ đang cố gắng đàm phán từ thế yếu. Lời hứa rẻ nhất là trên whitepaper, và lời đe dọa rẻ nhất là trên các kênh truyền thông.
Hãy nhìn vào điểm mù: Độ trễ của oracle feed là gót chân Achilles của DeFi, và đây cũng là gót chân Achilles của cả cuộc xung đột này. Trong DeFi, nếu oracle bị trễ, bạn có thể bị thanh lý. Trong chiến tranh, nếu thông tin tình báo (intelligence) bị chậm trễ hoặc sai lệch, bạn có thể đưa ra quyết định sai lầm.
Iran kêu gọi Kuwait và Jordan ‘ngăn chặn Mỹ mở rộng hoạt động’. Điều này cho thấy họ đang cố gắng tấn công vào mạng lưới hậu cần (logistics) của Mỹ – giống như một hacker tấn công vào các node của một mạng lưới blockchain. Nhưng Mỹ có quá nhiều node. Họ có căn cứ ở Qatar, UAE, Bahrain. Việc này giống như cố gắng tấn công 51% mạng Ethereum – gần như bất khả thi.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác
Khi mọi người nói cuộc chiến này là về dầu mỏ và địa chính trị, tôi nói nó là về tường thuật và tâm lý thị trường. Và đây là góc nhìn phản trực giác: Cả hai bên đều đang ‘thắng’ trong câu chuyện của riêng mình, và cả hai đều đang ‘thua’ trong thực tế.
Mỹ đang thắng trong câu chuyện về sức mạnh quân sự, nhưng họ đang thua trong việc kiểm soát chi phí và rủi ro leo thang. Iran đang thắng trong câu chuyện về sự kháng cự và tinh thần hy sinh, nhưng họ đang thua trong thực tế vì nền kinh tế của họ đang bị siết chặt hơn bao giờ hết.
Điều này giống hệt như khi bạn nhìn vào một token pump. Những người mua sớm (cá voi) đang thắng, nhưng những người mua đỉnh (FOMO) đang thua. Mỹ là cá voi, Iran là những người FOMO – họ đang cố gắng thuyết phục thị trường rằng họ có sức mạnh để đẩy giá lên, nhưng thực tế, họ đang ở thế yếu hơn.
Một điểm mù khác: Sự khác biệt thực sự giữa các Layer 2 không nằm ở công nghệ, mà là ai thuyết phục được nhiều dự án deploy chain của họ trước. Tương tự, sự khác biệt thực sự giữa Mỹ và Iran không nằm ở vũ khí, mà là ai thuyết phục được nhiều đồng minh hơn. Iran đang thua trong cuộc chơi này. Họ cô lập. Họ chỉ có thể dựa vào Nga và Trung Quốc, những người không muốn trực tiếp tham gia.
Và hãy nhìn vào một điều thú vị: Ordinals đã mang một câu chuyện mới và doanh thu từ phí vào Bitcoin. Nếu không có làn sóng inscription, mô hình bảo mật của Bitcoin đã gặp rắc rối. Tương tự, cuộc chiến này đang mang một ‘câu chuyện mới’ vào thị trường năng lượng, nhưng nó cũng đang tạo ra rủi ro. Nếu không có cuộc chiến, giá dầu có thể đã giảm. Cuộc chiến này đang giúp OPEC+ ‘bảo vệ’ lợi nhuận của họ.
Takeaway: Câu chuyện tiếp theo
Vậy, bài học tiếp theo là gì?
Đối với một nhà giao dịch crypto, tôi sẽ không mua vào lúc này. Chiến tranh tạo ra sự bất ổn, và sự bất ổn tạo ra cơ hội cho những kẻ ‘săn mồi’. Nhưng đối với một ‘thợ săn câu chuyện’ như tôi, đây là cơ hội để chuẩn bị.
Câu chuyện tiếp theo sẽ là gì? Sẽ là một giao thức DeFi được xây dựng trên một Layer 2 mới? Hay sẽ là một dự án liên quan đến AI và crypto? Tôi đang theo dõi sát sao.
Và trong khi thế giới đang nhìn vào Trung Đông, tôi lại nhìn vào mempool, nơi những giao dịch đầu tiên của một ‘narrative’ mới đang được xác nhận.
Khi mọi người nói chiến tranh là địa ngục, tôi nói: địa ngục cũng là nơi có nhiều câu chuyện nhất.