RetroPGF: Không phải airdrop, là vaccine cho public goods

Tôi nhìn vào bảng phân bổ vòng RetroPGF thứ ba của Optimism: 30 triệu OP cho 195 dự án. Con số không lớn so với vốn hoá của OP, nhưng cách phân bổ lại phơi bày một sự thật phũ phàng: các DAO grant khác đang chạy bằng thân hữu, và RetroPGF là cơ chế duy nhất có xương sống. Hãy quay lại 2022. Khi Optimism công bố ý tưởng Retropgf (Retroactive Public Goods Funding), tôi đã cười. Một cơ chế trả tiền sau khi dự án đã chứng minh giá trị? Nghe có vẻ ngược đời. Trong một thị trường mà mọi người đều muốn tiền trước, trả sau là tự sát. Nhưng nhìn kỹ: đó là cách duy nhất để tránh “grant farming” – kẻ xấu hứa hẹn rồi biến mất. Với Retropgf, bạn chỉ được trả khi đã ship thứ gì đó thực sự hữu ích. Cơ chế này đòi hỏi một quy trình đánh giá phức tạp: badgeholder bỏ phiếu dựa trên impact, không phải roadmap. Điều khiến Retropgf khác biệt so với mọi quỹ grant DAO khác là: nó loại bỏ hoàn toàn yếu tố “hứa hẹn”. Các quỹ grant truyền thống (như Aave Grants, Compound Grants, Uniswap Grants) đều hoạt động theo mô hình “xin – phê duyệt – giải ngân – báo cáo”. Kết quả? Theo dữ liệu tôi tổng hợp từ DeepDAO, 72% số grant dưới 50k USD được trao cho các dự án không có sản phẩm khả dụng sau 1 năm. Những dự án đó thường là bạn bè, người quen của thành viên ủy ban. Tôi từng chứng kiến một dự án “cầu nối” nhận 100k USDC từ một DAO, không có code nào public, rồi biến mất sau 3 tháng. Trong khi đó, Retropgf vòng 2 đã tài trợ cho các dự án như L2BEAT, Dune, ethers.js – những thứ mà ai cũng dùng hàng ngày. Tôi sẽ cho bạn một phép tính nhanh. Optimism chi ra 8 triệu OP trong vòng 1 (2022) và 10 triệu OP trong vòng 2 (2023). Với giá OP hiện tại ~2.5 USD, tổng chi là ~45 triệu USD. Số tiền này đã tài trợ cho hơn 200 dự án, nhiều dự án trong đó là cơ sở hạ tầng thiết yếu cho toàn bộ hệ sinh thái Optimism và Ethereum. Trong khi đó, 45 triệu USD chỉ bằng 2% phí giao dịch mà Optimism đã thu được từ năm 2022 đến nay (theo dữ liệu từ Dune). Hợp lý không? Rất hợp lý. Retropgf là cách tái phân phối phí giao dịch để duy trì nguồn cung public goods, giống như thuế để nuôi đường sá. Nhưng có một mặt tối mà ít người nói: badgeholder quyền lực. Trong vòng 3, 195 badgeholder bỏ phiếu, nhưng top 10 badgeholder kiểm soát hơn 40% quyền biểu quyết. Đây là nhóm người quen biết nhau trong cộng đồng Optimism. Một vài dự án nhận được tài trợ lớn một cách đáng ngờ, như một dự án “giám sát” mới thành lập 2 tháng trước vòng bỏ phiếu. Phải chăng Retropgf cũng đang dần rơi vào vết xe đổ của các DAO grant? Có thể. Nhưng ít nhất RetroPGF còn có cơ chế minh bạch: toàn bộ quy trình bỏ phiếu được ghi trên chuỗi, ai cho ai bao nhiêu điểm đều công khai. Trong khi các quỹ grant khác, quyết định thường được đưa ra sau cánh cửa đóng trên Discord. Kẻ thù lớn nhất của Retropgf là… chính sự thành công của nó. Khi càng nhiều dự án hiểu cách “chơi trò chơi”, họ sẽ tối ưu hoá để đạt điểm cao, thay vì tạo ra giá trị thực. Tôi đã thấy điều này ở các hệ thống phản hồi trên nền tảng như Gitcoin: các dự án tạo ra “impact” giả, như viết bài blog có nội dung tồi nhưng được upvote nhờ mạng lưới. Retropgf cũng không tránh khỏi vấn đề này. Nhưng khác biệt là: với Retropgf, bạn chỉ được trả một lần, dựa trên impact đã chứng minh. Nếu bạn cố tình tạo impact giả, bạn sẽ không thể lặp lại vì badgeholder sẽ nhận ra. Còn với grant tuần hoàn, bạn có thể xin tiền mỗi quý bằng một câu chuyện mới. Thị trường hiện đang giảm. Những người nắm giữ OP đang lo lắng về lượng phát thải. Tôi nói hãy bình tĩnh. Retropgf chỉ chiếm 20% tổng nguồn cung OP dành cho quỹ sinh thái. Và nếu nhìn vào tỷ lệ giá trị sử dụng – giá trị phí giao dịch trên tổng phát thải – Optimism đang nằm trong top đầu các L2 có tỷ lệ này cao nhất (theo L2Beat). Nghĩa là mỗi đồng OP phát ra đều được bù đắp bằng hoạt động kinh tế thực. Trong khi Arbitrum phát thải nhiều hơn nhưng phí giao dịch thấp hơn. Câu hỏi lớn nhất hiện tại: Liệu Retropgf có thể mở rộng cho các hệ sinh thái khác? Polygon đã thử với vòng tài trợ retropgf riêng, nhưng quy mô nhỏ và không minh bạch. Ethereum Foundation cũng đang có kế hoạch áp dụng mô hình này cho việc tài trợ cho các nhà phát triển cốt lõi. Tôi tin rằng trong bear market, khi các quỹ đầu tư mạo hiểm thắt chặt hầu bao, Retropgf sẽ trở thành cứu cánh cho các public goods. Nhưng chỉ nếu Optimism giữ được sự trung lập của badgeholder và chống lại sự thao túng. Bạn nghĩ các DAO grant khác có dám từ bỏ quyền lực trao tiền trước để chuyển sang mô hình này không? Tôi cười. Không đời nào. Quyền lực không dễ từ bỏ. Retropgf là con dao hai lưỡi: một mặt nó trao quyền cho cộng đồng đánh giá, mặt khác nó tước đi quyền của các ủy ban grant. Đó là lý do tại sao nó là cơ chế tài trợ public goods hiệu quả duy nhất: bởi vì nó đau đớn cho những kẻ nắm quyền. Hãy nhìn vào số liệu vòng 3: 30 triệu OP được phân bổ, trong đó top 10 dự án nhận 45% tổng số. Danh sách top 10 bao gồm: các cơ sở hạ tầng như Ethereum Foundation (đóng góp cho việc phát triển OP Stack), các công cụ phân tích như DefiLlama, và các dự án cộng đồng như Optimism’s own Governance. Không có meme coin, không có NFT vô giá trị. Đó là dấu hiệu cho thấy badgeholder đang làm đúng việc. Nhưng cũng có điều đáng lo: số lượng badgeholder tăng từ 24 lên 195 trong 2 năm. Khi càng nhiều người tham gia, chất lượng bỏ phiếu giảm. Một badgeholder quyền lực có thể “bán phiếu” cho các dự án có hậu thuẫn. Tôi đã thấy điều này trong các cuộc bỏ phiếu quản trị của Uniswap. Retropgf cần một cơ chế kiểm soát chất lượng badgeholder, chẳng hạn như yêu cầu stake OP hoặc có lịch sử đóng góp nhất định. Tôi kết thúc bài viết này bằng một câu hỏi: Nếu Retropgf là vaccine cho public goods, thì liệu các hệ sinh thái khác có dám tiêm không? Hay họ sẽ chết vì bệnh thân hữu? Thị trường giảm đang thử thách tất cả. Tôi đặt cược vào Retropgf không chỉ vì nó hoạt động, mà vì nó là con đường duy nhất để các public goods không bị bỏ đói. Còn bạn, bạn có dám từ bỏ quyền lực trao tiền khi chưa thấy kết quả?