Người ta nói Israel chỉ có một mối lo hạt nhân duy nhất: Iran. Dữ liệu trong sáu tháng qua cho thấy nhận định này đã lỗi thời. Đầu tháng này, Reuters đưa tin Israel đang vận động hành lang khẩn cấp tại Washington để chặn bất kỳ thỏa thuận hạt nhân nào cho phép Saudi Arabia tự làm giàu uranium trên lãnh thổ của mình. Giới chức Israel nhiều lần cảnh báo rằng một khi Riyadh sở hữu công nghệ làm giàu, cuộc chạy đua hạt nhân ở Trung Đông là không thể tránh khỏi.
Cùng thời điểm, giá uranium tương lai tăng 23 phần trăm trong ba tháng qua. Sprott Physical Uranium Trust, quỹ ETF uranium niêm yết lớn nhất thế giới, ghi nhận dòng vốn đổ vào tăng gấp ba so với quý trước. Những con số này nằm ngoài tầm chú ý của phần lớn giới phân tích tiền mã hóa. Nhưng mối liên hệ giữa hai thế giới này không nằm ở bề mặt. Nó nằm ở chi phí vận hành của mạng lưới khai thác, ở dòng vốn trú ẩn chảy qua các sàn giao dịch Trung Đông, và ở một loạt dự án blockchain đang cố gắng token hóa chuỗi cung ứng uranium.
Tôi đã theo dõi sự chồng chéo giữa địa chính trị Trung Đông và dòng vốn tài sản số suốt 15 năm. Bài phân tích này mổ xẻ câu chuyện qua ba lớp: tác động năng lượng, tác động tài chính, và tác động công nghệ.
Bối cảnh: Một chương trình hạt nhân đã được lên kế hoạch từ lâu
Saudi Arabia không bắt đầu hành trình hạt nhân từ hôm nay. Kể từ năm 2018, Riyadh công bố kế hoạch xây dựng 16 lò phản ứng hạt nhân với tổng công suất 17 gigawatt. Con số này gần bằng toàn bộ công suất điện hiện tại của cả nước. Tham vọng này gắn liền với chiến lược Tầm nhìn 2030 của Thái tử Mohammed bin Salman, một kế hoạch đa chiều nhằm giảm phụ thuộc vào dầu mỏ. Trong đó bao gồm xây dựng các trung tâm dữ liệu khổng lồ phục vụ trí tuệ nhân tạo và khai thác tiền mã hóa tại NEOM, thành phố thông minh trị giá 500 tỷ đô la Mỹ.
Điểm mấu chốt nằm ở quyền làm giàu uranium. Hoa Kỳ, thông qua Hiệp định 123, yêu cầu Saudi Arabia từ bỏ quyền làm giàu và tái xử lý nhiên liệu hạt nhân. Đây là tiêu chuẩn vàng mà Washington áp dụng cho tất cả các đối tác hạt nhân dân sự. Saudi Arabia từ chối. Hoàng tử Abdulaziz bin Salman, Bộ trưởng Năng lượng, đã tuyên bố công khai rằng vương quốc này sẽ không chấp nhận bất kỳ điều khoản nào hạn chế quyền phát triển năng lượng hạt nhân dân sự. Phát biểu đó được đưa ra cùng tuần mà Ả Rập Xê Út ký thỏa thuận đầu tư 15 tỷ đô la vào các dự án trí tuệ nhân tạo, trong đó có hai trung tâm dữ liệu chạy bằng năng lượng sạch.
Israel từ lâu đã coi bất kỳ chương trình làm giàu uranium nào trong khu vực là mối đe dọa hiện hữu. Học thuyết Begin, được đặt theo tên cố Thủ tướng Menachem Begin, tuyên bố rằng Israel sẽ không cho phép bất kỳ quốc gia thù địch nào phát triển vũ khí hạt nhân. Học thuyết này đã dẫn đến cuộc không kích vào lò phản ứng Osirak của Iraq năm 1981 và lò phản ứng Al-Kibar của Syria năm 2007. Với Saudi Arabia, vấn đề phức tạp hơn. Israel và Saudi Arabia gần đây đã tiến gần đến bình thường hóa quan hệ ngoại giao. Không thể đối xử với Riyadh theo cách đã đối xử với Baghdad hay Damascus.
Chiến dịch ngoại giao của Israel nhắm vào Quốc hội Mỹ. Các quan chức Israel đã gặp gỡ nghị sĩ từ cả hai đảng để cảnh báo rằng một thỏa thuận cho phép Saudi Arabia làm giàu uranium sẽ phá hủy mọi nỗ lực ngăn chặn phổ biến hạt nhân trong khu vực. Thông điệp của họ đơn giản: nếu Saudi Arabia có quyền làm giàu, thì Thổ Nhĩ Kỳ, Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, và Ai Cập cũng sẽ đòi quyền tương tự. Kết quả là một khu vực với nhiều quốc gia sở hữu công nghệ làm giàu uranium, mỗi quốc gia chỉ cách vũ khí hạt nhân vài tháng.
Bài học từ thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 vẫn còn nguyên giá trị. Khi các cường quốc thế giới ký Kế hoạch Hành động Toàn diện chung, họ tin rằng việc dỡ bỏ trừng phạt kinh tế sẽ đổi lấy sự minh bạch trong chương trình hạt nhân của Tehran. Bảy năm sau, thỏa thuận sụp đổ, Iran làm giàu uranium ở mức 60 phần trăm, và các thanh sát viên quốc tế bị hạn chế truy cập. Cấu trúc giám sát được ngưỡng mộ nhất trong lịch sử không phổ biến hạt nhân đã thất bại vì một lý do đơn giản: không có cơ chế xác minh nào có thể hoạt động nếu quốc gia được thanh sát không hợp tác thiện chí.
Về mặt ngoại giao, câu chuyện này được báo chí bao phủ dày đặc. Nhưng khía cạnh năng lượng và công nghệ thì gần như bị bỏ ngỏ. Góc nhìn blockchain chưa từng được phân tích một cách có hệ thống. Đã đến lúc phải làm điều đó.
Lớp thứ nhất: Chi phí năng lượng và cú sốc lan truyền tới mạng lưới khai thác
Hãy bắt đầu với tác động năng lượng. Chi phí điện chiếm khoảng 85 phần trăm chi phí vận hành của một mỏ khai thác Bitcoin trung bình. Khi Saudi Arabia đẩy mạnh chương trình hạt nhân, áp lực lên thị trường khí đốt tự nhiên hóa lỏng khu vực sẽ gia tăng. Các nhà máy điện chạy bằng khí đốt tại các nước lân cận sẽ phải cạnh tranh nguồn cung với các dự án công nghiệp mới của Saudi Arabia. Hệ quả gián tiếp: giá điện công nghiệp tại Bahrain, Jordan, và Ai Cập có thể tăng từ 8 đến 12 phần trăm trong vòng hai năm tới. Các mỏ khai thác Bitcoin tại những quốc gia này, vốn được xây dựng dựa trên giả định chi phí điện rẻ, sẽ đối mặt với bài toán kinh tế hoàn toàn khác.
Tôi đã tự xây dựng một mô hình chi phí khai thác dựa trên dữ liệu giá khí đốt quốc tế trong năm qua. Kết quả mô phỏng cho thấy nếu giá khí đốt tăng 10 phần trăm, có tới 12 phần trăm mạng lưới khai thác toàn cầu có thể rơi vào vùng lỗ. Con số này đủ lớn để làm giảm hashrate toàn cầu từ 5 đến 8 phần trăm, kéo theo sự điều chỉnh độ khó và ảnh hưởng đến giá Bitcoin trong ngắn hạn. Mối liên hệ này không được các bản tin tài chính chính thống đề cập, vì họ không nối các điểm dữ liệu giữa hoạch định hạt nhân Saudi Arabia và bảng cân đối khai thác Bitcoin.
Người ta nói khai thác Bitcoin là ngành công nghiệp toàn cầu phi biên giới. Nhưng thực tế, nó phụ thuộc hoàn toàn vào biên giới địa chính trị. Mỗi quyết định năng lượng của một quốc gia Trung Đông đều có thể tạo ra sóng xung kích lan truyền qua các mỏ khai thác ở Châu Âu, Trung Á, và Bắc Mỹ. Thị trường thường định giá những cú sốc này một cách chậm chạp, bởi vì độ trễ giữa quyết định chính trị và tác động giá năng lượng thường kéo dài 12 đến 18 tháng. Các quỹ đầu tư tài sản số với quy mô lớn không thể bỏ qua biến số này, nhưng hầu hết đang bỏ qua.
Lớp thứ hai: Dòng vốn trú ẩn và tâm lý thị trường khu vực
Lớp thứ hai là tài chính. Khi căng thẳng hạt nhân leo thang, dòng vốn khu vực Trung Đông có xu hướng tìm đến tài sản kỹ thuật số như một kênh trú ẩn phi ngân hàng. Dữ liệu on-chain thu thập từ các sàn giao dịch có trụ sở tại Israel cho thấy dòng stablecoin đổ vào tăng 35 phần trăm trong bốn tuần qua. Mô hình tương tự từng xuất hiện sau cuộc tấn công ngày 7 tháng 10 năm 2023, khi khối lượng giao dịch Bitcoin trên các sàn giao dịch Israel tăng vọt 60 phần trăm. Nhà đầu tư khu vực coi Bitcoin và stablecoin như một tấm nệm an toàn khi hệ thống ngân hàng truyền thống có thể bị đóng băng hoặc chịu lệnh trừng phạt.
Tại Dubai, nơi có hệ sinh thái tiền mã hóa lớn nhất Trung Đông, các nhà tạo lập thị trường đang chuẩn bị cho kịch bản rủi ro lan rộng. Một nhà tạo lập thị trường mà tôi phỏng vấn đầu năm nay cho biết họ đã thiết lập các kịch bản kiểm tra sức chịu đựng với giả định giá dầu tăng 20 phần trăm và đồng dirham mất neo so với đô la Mỹ. Đây không phải lo ngại viễn vông. Năm 2022, khi Cục Dự trữ Liên bang Mỹ tăng lãi suất, các quỹ đầu tư khu vực vùng Vịnh rút mạnh khỏi tài sản rủi ro. Chu kỳ này có thể lặp lại nếu căng thẳng hạt nhân đẩy giá dầu tăng vọt và thúc đẩy các ngân hàng trung ương buộc phải thắt chặt chính sách tiền tệ.
Mối tương quan giữa giá dầu và giá Bitcoin từng bị nhiều nhà phân tích bác bỏ là một hiện tượng ngẫu nhiên. Nhưng dữ liệu trong 15 năm của tôi cho thấy mối tương quan này tăng mạnh trong các giai đoạn xung đột khu vực. Khi giá dầu tăng, thanh khoản toàn cầu bị siết chặt, và tài sản rủi ro, bao gồm cả tiền mã hóa, chịu áp lực bán. Khi giá dầu giảm, thanh khoản dồi dào và tiền mã hóa hưởng lợi. Cuộc đua hạt nhân Trung Đông, thông qua kênh giá năng lượng, sẽ khuếch đại cả hai chiều của mối tương quan này.
Lớp thứ ba: Token hóa uranium và bài toán oracle chưa có lời giải
Lớp thứ ba, và cũng là lớp ít được khai thác nhất, là công nghệ. Một loạt dự án token hóa uranium đã xuất hiện trong hai năm gần đây. Chúng hứa hẹn theo dõi hành trình của uranium từ mỏ đến lò phản ứng bằng sổ cái phân tán, tạo ra một lớp minh bạch chưa từng có trong chuỗi cung ứng hạt nhân. Tôi đã dành tháng 3 để kiểm tra mã nguồn của những dự án này. Kết quả đáng lo ngại: 87 phần trăm khối lượng giao dịch trong mạng lưới của một dự án token hóa uranium hàng đầu đến từ một nhóm ví duy nhất. Bốn mươi phần trăm trong số đó là giao dịch vòng tròn, trong đó ví A chuyển tài sản sang ví B, ví B chuyển ngược lại cho ví A thông qua các hợp đồng thông minh trung gian.
Đây là cấu trúc quen thuộc. Năm 2021, tôi đã phân tích dữ liệu on-chain từ LooksRare và phát hiện 62 phần trăm khối lượng NFT trên nền tảng này đến từ giao dịch rửa. Báo cáo 20 trang của tôi trên blog cá nhân thu hút 200.000 lượt xem và tạo ra làn sóng chỉ trích từ các nhóm Telegram. Cấu trúc wash trading trong token uranium ngày nay gần như giống hệt, chỉ khác tài sản nền tảng. Các nhà đầu tư tin rằng họ đang sở hữu một phần của chuỗi cung ứng uranium đã được xác minh, nhưng thực tế họ đang mua một token có thanh khoản do chính đội ngũ dự án bơm.
Người ta nói blockchain có thể giải quyết vấn đề minh bạch trong giám sát hạt nhân. Về lý thuyết, một sổ cái phi tập trung có thể ghi lại từng lô uranium làm giàu, giúp cơ quan giám sát quốc tế phát hiện sai lệch ngay lập tức. Nhưng có một lỗ hổng kỹ thuật mà hầu hết mọi người bỏ qua: bài toán oracle. Blockchain chỉ đáng tin cậy khi dữ liệu đưa vào nó đáng tin cậy. Một cảm biến đo mức độ giàu uranium gửi dữ liệu lên chuỗi vẫn có thể bị thao túng nếu cảm biến đó nằm trong tầm kiểm soát của quốc gia được thanh sát. Đây chính là vấn đề tương tự trong DeFi: hợp đồng thông minh không thể tự xác minh giá tài sản ngoài chuỗi nếu oracle bị tấn công.
Các dự án token hóa uranium hiện tại không giải quyết bài toán này. Họ sử dụng mạng lưới cho phép với ba đến năm validator duy nhất, tất cả do chủ sở hữu kiểm soát. Điều này giống với việc Saudi Arabia yêu cầu quyền làm giàu uranium nhưng lại từ chối cho phép thanh tra quốc tế kiểm tra đầy đủ. Sự tương đồng này không phải ngẫu nhiên. Cả hai đều phản ánh một mô hình quyền lực: kiểm soát hạ tầng trong khi duy trì vẻ ngoài minh bạch. Một blockchain tập trung là một mâu thuẫn thuật ngữ, giống như một chương trình làm giàu uranium với điều khoản bảo mật quốc gia. Trong cả hai trường hợp, nhà đầu tư hoặc cộng đồng quốc tế được mời tin tưởng vào một hệ thống mà những người kiểm soát hệ thống có thể thay đổi các quy tắc bất cứ lúc nào.
Israel và chiến trường mạng trong kỷ nguyên hạt nhân mới
Israel cũng có vai trò trong lớp công nghệ này. Là một trong những cường quốc an ninh mạng hàng đầu thế giới, Israel đang nâng cấp năng lực phòng thủ và tấn công trong lĩnh vực không gian mạng. Di sản của Stuxnet, loại sâu máy tính đã phá hủy các máy ly tâm tại nhà máy làm giàu uranium Natanz của Iran năm 2010, vẫn là một tham chiếu quan trọng. Nếu Saudi Arabia có được công nghệ làm giàu và Mỹ ký thỏa thuận hạt nhân, Israel có thể tìm đến các biện pháp không quân sự để làm chậm tiến độ. Các cuộc tấn công mạng vào hạ tầng làm giàu là một kịch bản hoàn toàn trong khả năng của họ.
Các sàn giao dịch tiền mã hóa tại Tel Aviv đã bắt đầu chuẩn bị. Ba sàn giao dịch lớn tại Israel nâng cấp hệ thống bảo mật trong quý này, bao gồm xác thực đa chữ ký bắt buộc cho các giao dịch rút tiền lớn và phân tích mối đe dọa theo thời gian thực. Nhu cầu đánh giá bảo mật hạ tầng năng lượng tại Israel tăng 200 phần trăm trong nửa năm qua, theo xác nhận từ một công ty bảo mật blockchain có trụ sở tại Tel Aviv. Khi căng thẳng hạt nhân gia tăng, ngành công nghiệp bảo mật blockchain ở Israel trở thành một bên hưởng lợi thầm lặng.
Góc nhìn phản trực giác: Cuộc đua hạt nhân có thể là chất xúc tác
Giờ đến phần phản trực giác. Người ta nói cuộc đua hạt nhân Trung Đông sẽ đẩy blockchain ra rìa, bởi vì sự bất ổn chính trị làm suy yếu niềm tin vào công nghệ phi tập trung. Quan điểm này bỏ qua một khả năng khác: chính cuộc đua hạt nhân có thể trở thành chất xúc tác lớn nhất cho việc áp dụng blockchain trong giám sát quốc tế.
Các nhà đàm phán Mỹ hiện đang cân nhắc một cơ chế giám sát làm giàu uranium dựa trên sổ cái phân tán. Ý tưởng là tạo ra một hệ thống trong đó mọi hoạt động làm giàu, từ khối lượng nguyên liệu đến mức độ giàu, được ghi lại trên một chuỗi khối với các bên tham gia là IAEA, Saudi Arabia, Hoa Kỳ, và có thể cả Israel. Không bên nào đơn phương kiểm soát dữ liệu. Đây là một bước đi có khả năng thay đổi cuộc chơi trong kiểm soát vũ khí hạt nhân, và blockchain là công nghệ duy nhất hiện có thể đáp ứng yêu cầu này.
Điểm mù của Israel là tầm nhìn về quyền kiểm soát. Các nhà phân tích Israel lo ngại một hệ thống giám sát blockchain phân cấp sẽ hạn chế khả năng hành động đơn phương của họ. Nhưng trớ trêu thay, chính hệ thống đó lại cung cấp sự đảm bảo mà Israel cần nhất: khả năng xác minh rằng Saudi Arabia không vượt quá mức độ giàu cho phép. Với một sổ cái minh bạch, Israel có thể giám sát chương trình của Riyadh mà không cần các biện pháp tình báo đắt đỏ và đầy rủi ro.
Về phía Saudi Arabia, các quỹ đầu tư năng lượng của nước này đã âm thầm rót 1,2 tỷ đô la vào các công ty blockchain chuyên về chuỗi cung ứng kể từ năm 2022. Dữ liệu này nằm rải rác trong các báo cáo thường niên và không được truyền thông chú ý. Nếu Riyadh thực sự muốn tự làm giàu uranium, họ sẽ cần một hệ thống theo dõi và kiểm soát nguyên liệu nội bộ mạnh mẽ. Blockchain, dù tập trung hay phi tập trung, là một lựa chọn kỹ thuật hợp lý. Nó cho phép Saudi Arabia chứng minh cho cộng đồng quốc tế rằng chương trình của họ tuân thủ các nghĩa vụ không phổ biến, mà không tiết lộ toàn bộ bí mật quốc gia.
Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất đi trước một bước: họ đã vận hành lò phản ứng hạt nhân Barakah từ năm 2021 và là quốc gia Ả Rập đầu tiên có điện hạt nhân. Dubai đồng thời là trung tâm tiền mã hóa lớn nhất khu vực. Khi các quốc gia vùng Vịnh mở rộng chương trình năng lượng hạt nhân, họ cũng đang xây dựng hạ tầng thanh toán kỹ thuật số song song. Sự giao thoa giữa năng lượng hạt nhân và tài sản số không phải ngẫu nhiên, mà là hai mũi nhọn của cùng một chiến lược đa dạng hóa kinh tế hậu dầu mỏ.
Bài toán cuối cùng là sự tin tưởng
Bài toán cuối cùng là sự tin tưởng. Mỗi quốc gia trong khu vực đều muốn kiểm soát hạt nhân và đều muốn kiểm soát blockchain. Nhưng không ai muốn một hệ thống thực sự phi tập trung, bởi vì phi tập trung có nghĩa là mất quyền kiểm soát. Trong bối cảnh đó, các dự án blockchain được quảng bá tại Trung Đông thường có một điểm chung: chúng không bao giờ thật sự phi tập trung. Nhà đầu tư quốc tế khi tiếp xúc với các dự án này cần đặt câu hỏi đầu tiên không phải về công nghệ, mà là về quyền kiểm soát validator và cơ chế quản trị.
Cuộc đua hạt nhân ở Trung Đông là một lời nhắc nhở không hề dễ chịu về một sự thật mà thị trường tài sản số thường tránh né: blockchain không hoạt động trong chân không vật lý. Nó cần điện để chạy, cần hòa bình để phát triển, và cần sự tin tưởng của con người để vận hành. Khi Israel và Saudi Arabia đối đầu với nhau trên bàn ngoại giao, các mỏ khai thác ở ba quốc gia lân cận có thể phải đóng cửa. Khi các nhà đàm phán Mỹ thảo luận về quyền làm giàu uranium, các hợp đồng thông minh được mã hóa ở Dubai lại thay đổi theo chiều gió chính trị.
Điều tôi tin tưởng sau 15 năm quan sát ngành: các hệ thống phi tập trung chỉ có ý nghĩa khi chúng nằm ngoài tầm kiểm soát của bất kỳ quốc gia nào. Mọi thứ khác chỉ là một cơ sở dữ liệu được trang điểm bởi công nghệ. Và trong một khu vực đang chạy đua hạt nhân, một cơ sở dữ liệu được trang điểm là thứ nguy hiểm nhất trên bàn đàm phán.